Vierluik: Waarom haalt het ene sportpaard zijn potentieel wel en het andere niet? Deel 1

Gepubliceerd op 18 november 2026 om 16:01

Deel 1 – Topsport begint jaren vóór de eerste wedstrijd

Waarom groeit het ene paard uit tot een jarenlang gezond presterend sportpaard, terwijl een ander paard met minstens zo'n goede papieren dat niveau nooit haalt?

Vaak zoeken we het antwoord in de afstamming. We kijken naar de hengst, de moederlijn en de sportprestaties van de familie. Natuurlijk spelen genen een belangrijke rol. Zonder aanleg wordt de kans op een toppaard kleiner. Maar het draait niet alleen om genen.

Wanneer begint de ontwikkeling van een toppaard eigenlijk?

Als het veulen geboren wordt? Of misschien als het wordt ingereden? Als we kijken naar wat we inmiddels weten uit de ontwikkelingsbiologie, dan begint die ontwikkeling veel eerder. Eigenlijk al op het moment van de bevruchting, wanneer eicel en een zaadcel samenkomen.

Dat wordt developmental programming₁ genoemd. Het is de term voor het idee dat de omstandigheden tijdens de allervroegste ontwikkeling – van de bevruchting tot aan de geboorte en in de eerste levensfase– blijvende invloed kunnen hebben op de gezondheid, belastbaarheid en ontwikkeling van het latere dier.

Genetische aanleg is niet het hele verhaal

Een veulen krijgt van beide ouders genetische eigenschappen mee. Daarmee ligt een deel van zijn mogelijkheden vast. Maar hoe die aanleg uiteindelijk tot uiting komt, hangt ook samen met de omstandigheden waarin het dier zich ontwikkelt.

Dat is niet zo vreemd. We weten immers dat voeding, beweging, gezondheid en leefomstandigheden invloed hebben op de ontwikkeling van een jong paard. Interessant is dat die invloed al veel eerder begint dan we lange tijd dachten.

En daarmee komen ook de omstandigheden waarin we onze fokmerries en hengsten houden in een ander licht te staan.

Wat geeft de merrie haar veulen mee?

Iedere fokker weet dat een drachtige merrie geen machine is waaruit maanden later zomaar een veulen rolt. Natuurlijk heeft haar gezondheid invloed op het ongeboren veulen. Maar hoeveel eigenlijk?

Dit onderzoeksgebied wordt ook wel fetal programming₂ genoemd.

Daarbij kijken onderzoekers naar de invloed van de omstandigheden tijdens de dracht op de ontwikkeling van het veulen.

We weten inmiddels dat de voedingstoestand en gezondheid van de merrie, maar waarschijnlijk ook factoren als langdurige stress, mede bepalen hoe het veulen zich ontwikkelt. In die periode worden niet alleen organen aangelegd. Ook het skelet, het zenuwstelsel, het immuunsysteem en de stofwisseling zijn volop in ontwikkeling.

Zo is onderzocht wat er gebeurt wanneer drachtige merries een te energierijk rantsoen krijgen. Bij hun veulens werden verschillen gevonden in de ontwikkeling van de stofwisseling, waaronder veranderingen die mogelijk samenhangen met een grotere gevoeligheid voor insulineresistentie. Dat betekent overigens niet dat een veulen van een te dikke merrie automatisch problemen krijgt. Zo eenvoudig werkt het niet. Wel laat het zien dat de voedingstoestand van de merrie gevolgen kan hebben die pas veel later zichtbaar worden.

Ook andere factoren, zoals langdurige stress en de algemene gezondheid van de merrie, zouden een rol kunnen spelen. Hoe groot die invloed precies is en wat dit betekent voor de latere prestaties van een sportpaard, is nog onvoldoende onderzocht.

En hoe zit het met de hengst?

Bij fokkerij gaat veel aandacht uit naar de hengst. We kijken naar zijn prestaties, zijn afstamming en de kwaliteit van zijn nakomelingen. Maar hoe vaak kijken we naar zijn gezondheid en leefomstandigheden?

Een hengst geeft via zijn zaadcellen niet alleen DNA door. Inmiddels weten we dat een zaadcel meer meebrengt dan alleen de genetische code. Naast het DNA bevat een zaadcel ook andere biologische informatie, zoals epigenetische markeringen ₃ en kleine RNA-moleculen ₄, die een rol lijken te spelen bij de eerste ontwikkeling van het embryo. Onderzoek bij verschillende diersoorten laat zien dat de gezondheid, leeftijd en leefomstandigheden van de vader invloed kunnen hebben op deze biologische informatie.

Waar de invloed van de merrie tijdens de dracht inmiddels steeds beter is onderzocht, staat onderzoek naar de rol van de hengst nog veel meer aan het begin. Toch laten onderzoeken bij mensen en andere zoogdieren (meeste kennis hierover komt op dit moment uit onderzoek bij mensen, muizen en vee) zien dat de gezondheid en leefstijl van de vader vóór de conceptie invloed kunnen hebben op de biologische informatie die via de zaadcel wordt doorgegeven. We kunnen de resultaten van andere diersoorten dus niet zomaar vertalen naar de paardenfokkerij. Maar het roept wel interessante vragen op.

Want als de gezondheid en leefomstandigheden van een hengst invloed kunnen hebben op wat hij via zijn zaadcellen doorgeeft, zou dat betekenen dat we bij de beoordeling van een dekhengst naar meer moeten kijken dan alleen zijn genetische aanleg en prestaties?

Waarom is dit belangrijk voor de sportpaardenfokkerij?

Omdat een sportpaard niet alleen afhankelijk is van aanleg, maar ook van een goed functionerende stofwisseling, gezonde spieren en een lichaam dat zich optimaal kan aanpassen aan training. Juist die systemen blijken al vóór de geboorte beïnvloedbaar te zijn.

Onderzoek laat steeds duidelijker zien dat de omstandigheden tijdens de dracht invloed kunnen hebben op de ontwikkeling van systemen die voor een sportpaard belangrijk zijn, zoals de stofwisseling en de spieren. Of en in welke mate dit uiteindelijk bepalend is voor de belastbaarheid en sportprestaties op latere leeftijd, weten we nog niet.

Het zou ons in ieder geval aan het denken kunnen zetten over de manier waarop we naar het fokken van sportpaarden kijken.

We besteden veel aandacht aan de genetische aanleg van een toekomstig sportpaard. Misschien zouden we minstens zoveel aandacht moeten besteden aan de omstandigheden waarin die aanleg tot ontwikkeling komt.

En dat begint dus al vóórdat het veulen geboren wordt.

→ In deel 2

Er wordt dus al een basis vóór de geboorte gelegd. Hoe zit dat dan in de maanden erna? Een sterk skelet, gezonde pezen en een goed bewegend lichaam ontstaan niet vanzelf. Die worden letterlijk gevormd door iets waar ieder veulen elke dag mee bezig is of zou moeten zijn: bewegen. Daarover gaat het volgende deel.

 

Begrippen

Developmental programming
Het idee dat omstandigheden tijdens de allervroegste ontwikkeling – van de bevruchting tot aan de geboorte en de eerste levensperiode – blijvende invloed kunnen hebben op de gezondheid, belastbaarheid en ontwikkeling van het latere paard.

Fetal programming
Het deel van developmental programming dat specifiek betrekking heeft op de invloed van de omstandigheden tijdens de dracht.

Epigenetische markeringen zijn als kleine 'schakelaars' op het DNA. Ze veranderen de genetische code niet, maar bepalen wel welke genen actief zijn en welke niet.

RNA-moleculen kun je zien als boodschappers. Ze geven cellen informatie over welke onderdelen van de genetische bouwtekening op dat moment gebruikt moeten worden.

Bronnen en verder lezen

De onderzoeken naar de invloed van de vader op epigenetische processen zijn grotendeels afkomstig uit onderzoek bij mensen en andere zoogdieren. In hoeverre deze bevindingen van toepassing zijn op paarden, is nog onvoldoende onderzocht.

 

Bij het schrijven van mijn artikelen gebruik ik AI als hulpmiddel om informatie en onderzoeken te vinden,
onderwerpen verder uit te diepen en teksten aan te scherpen. De ideeën, vragen en uiteindelijke keuzes zijn van mijzelf. 
En reken maar dat daar nog steeds een bak met werk in gaat zitten 😊.

 

Reactie plaatsen

Reacties

Er zijn geen reacties geplaatst.