Vierluik: Waarom haalt het ene sportpaard zijn potentieel wel en het andere niet? Deel 2

Gepubliceerd op 20 november 2026 om 16:59

Deel 2 – De natuur als trainer – bewegen in het ritme van de groei

In het eerste deel zagen we dat de ontwikkeling van een sportpaard al vóór de geboorte begint. Genetische aanleg is belangrijk, maar de omstandigheden waarin een veulen zich ontwikkelt, bepalen mede wat er met die aanleg gebeurt. Na de geboorte komt daar een belangrijke factor bij: beweging.

Een veulen dat in de wei rondrent, springt, bokt en achter zijn soortgenoten aan vliegt: we vinden het allemaal mooi om te zien. Het ziet er speels uit en we denken: mooi, hij kan zijn energie kwijt. Maar ondertussen gebeurt er veel meer. Tijdens al dat rennen en spelen is een veulen letterlijk bezig zijn lichaam op te bouwen.

Maar botten groeien toch vanzelf? Ja en nee. Natuurlijk groeit het skelet, maar hoe botten zich ontwikkelen, hoe pezen en gewrichten zich aanpassen en hoe spieren leren samenwerken, hangt mede af van de belasting die het lichaam krijgt. Of misschien beter gezegd: van de bewegingen die een jong paard iedere dag maakt.

Het lichaam leert van bewegen

Het mooie aan een lichaam is dat het zich voortdurend aanpast aan wat ervan gevraagd wordt. Wordt een bot belast, dan krijgt het als het ware de boodschap: hier is stevigheid nodig. Botweefsel reageert daarop door zijn structuur aan te passen. Ook kraakbeen en pezen reageren op belasting, al doen ze dat niet allemaal op dezelfde manier of in hetzelfde tempo. En daarnaast ontwikkelen evenwicht en coördinatie zich door de duizenden kleine bewegingen die een jong paard iedere dag maakt.

Dat is een heel ander soort training dan waar we in de paardenwereld meestal aan denken. Er komt geen zadel aan te pas en niemand bepaalt hoeveel herhalingen er gedaan moeten worden. Dit is de natuur in werking.

Dat is geen nieuw inzicht. Al in 1999 onderzochten Van Weeren en Barneveld aan de Universiteit Utrecht hoe verschillende vormen van beweging de ontwikkeling van het bewegingsapparaat bij veulens beïnvloeden. Veulens die voornamelijk op stal stonden, veulens die daarnaast gecontroleerde beweging kregen en veulens die vrij in de wei liepen, werden met elkaar vergeleken.

De onderzoekers vonden verschillen in de ontwikkeling van botten, kraakbeen en pezen. Het maakte dus uit hoe de jonge paarden werden gehouden en hoeveel ze konden bewegen. Bovendien bleek dat niet alle weefsels hetzelfde reageerden op de verschillende vormen van belasting.

Later beschreef Firth (2006) in een uitgebreid overzichtsartikel hoe bot, gewrichtskraakbeen en pezen zich aanpassen aan beweging. Vooral botweefsel blijkt sterk te reageren op mechanische belasting. Voor pezen en kraakbeen ligt dat ingewikkelder. Daar spelen ook de leeftijd waarop de belasting plaatsvindt en de aard ervan een belangrijke rol

Geen enkele training kan dit vervangen

Een veulen beweegt de hele dag door, maar niet uren achter elkaar. Even rennen, dan weer grazen. Spelen met een ander veulen, plotseling remmen, een scherpe bocht maken, over een molshoop springen en daarna weer rusten.

Juist die afwisseling maakt natuurlijke beweging zo interessant. Er komt geen zadel aan te pas en niemand bepaalt hoeveel herhalingen er gedaan moeten worden. Toch krijgt het lichaam voortdurend nieuwe prikkels. Maar het vraagt natuurlijk wel dat een veulen de mogelijkheid krijgt om dat programma zelf uit te voeren. Op stal zijn die mogelijkheden nu eenmaal heel beperkt.

En dat is allemaal heel iets anders dan een jong paard dagelijks een tijdje gecontroleerd laten bewegen. Niet alleen de hoeveelheid beweging telt, maar ook de variatie. Tijdens vrij bewegen ontstaan allerlei situaties waarop het paard moet reageren. Het moet versnellen, afremmen, draaien en zijn evenwicht bewaren. Soms op een vlakke ondergrond, soms op een plek waar de bodem net wat anders aanvoelt.

Een jong paard doet daarmee een enorme hoeveelheid bewegingservaring op, zonder dat iemand hem daar bewust in traint.

Spelen is serieus werk

In 2019 stelden onderzoekers Rogers en Dittmer een interessante vraag: zou het spelgedrag van veulens een belangrijke functie hebben bij de ontwikkeling van hun bewegingsapparaat?

Ze legden bestaand onderzoek naar spelgedrag, biomechanica en botontwikkeling naast elkaar. Hun gedachte is dat de korte, intensieve bewegingen tijdens het spelen precies het soort wisselende belasting kunnen geven waarop groeiend botweefsel reageert.

Een veulen dat speelt, beweegt bovendien niet iedere dag op dezelfde manier. Naarmate het ouder wordt, nemen de intensiteit en complexiteit van zijn bewegingen toe. Het lichaam krijgt daardoor steeds nieuwe uitdagingen.

De onderzoekers opperen dat dit spontane spel een belangrijke rol kan spelen bij een optimale botontwikkeling. Het is een aannemelijke verklaring, gebaseerd op wat we weten over botbelasting en het natuurlijke gedrag van veulens. Maar daarmee is nog niet aangetoond dat veulens die meer spelen later ook minder blessures krijgen of betere sportprestaties leveren.

Toch zet het aan het denken. Want als spelen onderdeel is van de manier waarop een jong paard zijn lichaam ontwikkelt, dan is het dus veel meer dan alleen energie kwijtraken.

De omgeving doet ertoe

Een jong paard dat opgroeit in een ruime, gevarieerde omgeving krijgt andere bewegingsmogelijkheden dan een paard dat veel tijd op stal doorbrengt.

Iedere beweging is een kleine prikkel waarop het lichaam zich kan aanpassen. Juist omdat het jonge lichaam nog volop in ontwikkeling is, reageert het voortdurend op wat het tegenkomt.

Denk aan verschillende ondergronden, kleine hoogteverschillen, voldoende ruimte om snelheid te maken en soortgenoten die uitnodigen tot spelen. Dat zorgt voor afwisseling in de bewegingen die een paard maakt.

Omstandigheden tijdens de opfok doen er toe!

Niet alleen beweging

In 2024 verscheen een grote scoping review van Van Mol en collega's, waarin 212 onderzoeken naar risicofactoren voor osteochondrose en osteochondrale fragmenten bij paarden werden verzameld.

Daaruit blijkt vooral hoe ingewikkeld de ontwikkeling van het bewegingsapparaat is. Beweging en mechanische belasting spelen een rol, maar staan niet los van andere factoren. Ook voeding, groei, genetische aanleg en andere omgevingsinvloeden zijn van belang.

Dat sluit aan bij de gedachte achter deze artikelenreeks. We kunnen de ontwikkeling van een jong paard niet opdelen in afzonderlijke hokjes. Het is een samenspel van factoren die elkaar voortdurend beïnvloeden.

De natuur is de eerste trainer

Als we vragen wie een sportpaard heeft opgeleid, noemen we meestal de eerste ruiter of trainer. Maar de lichamelijke opleiding begon veel eerder.

We zoeken als mensen graag naar de beste trainingsmethode, het ideale schema, de juiste leeftijd om te beginnen of de perfecte oefening. Ondertussen vergeten we misschien hoe belangrijk de jaren daarvoor zijn.

Nog voordat een mens iets van een paard vraagt, heeft het al duizenden keren geoefend met zijn eigen lichaam. Met lopen, rennen, draaien, springen, struikelen en opnieuw zijn evenwicht vinden.

Misschien zouden we bij de opfok van toekomstige sportpaarden dus niet alleen moeten kijken naar wat we ze willen leren, maar vooral naar wat we ze de gelegenheid geven om zelf te ontwikkelen.

Want de eerste trainer van een sportpaard is helemaal geen mens. Dat is de natuur zelf.

Kader – Wat kunnen we leren van een spelend veulen?

Waarom spelen veulens eigenlijk? Rogers en Dittmer (2019) bekeken die vraag vanuit de ontwikkeling van het bewegingsapparaat. Zij legden bestaand onderzoek naar spelgedrag, biomechanica en botontwikkeling naast elkaar.  

Een veulen trekt korte sprintjes, remt abrupt, draait, bokt en springt en neemt daarna weer rust. Naarmate het ouder wordt, worden die bewegingen intensiever en complexer. Volgens Rogers en Dittmer levert dat precies de variatie in belasting waarmee het jonge bewegingsapparaat wordt uitgedaagd zich steeds verder aan te passen. Spelen is vanuit dat perspectief dus geen doelloos energieverbruik, maar functionele beweging tijdens een periode waarin botten, pezen en gewrichten volop in ontwikkeling zijn.

Daarmee krijgt vrije beweging tijdens de opfok een andere betekenis. Een veulen dat door de wei vliegt, is niet alleen aan het spelen. Het oefent voortdurend met versnellen, afremmen, draaien, balans en verschillende belastingen en dus met de lichamelijke ontwikkeling.

De interessante vraag is dus niet alleen hoeveel een veulen beweegt, maar ook hoeveel gelegenheid het krijgt om op zijn eigen manier te bewegen volgens wat de natuur al miljoenen jaren geleden heeft ontwikkeld. 

→ In deel 3

In het volgende deel laten we het lichaam even los en richten we ons op iets anders. Want een paard leert niet alleen lopen, rennen en springen. Het leert ook omgaan met de wereld om zich heen. Hoe ontstaan vertrouwen, nieuwsgierigheid en veerkracht? En waarom zijn juist die eigenschappen later misschien wel net zo belangrijk als een sterk lichaam?

 

Bronnen en verder lezen

  • Barneveld, A. & Van Weeren, P.R. (1999). Conclusions regarding the influence of exercise on the development of the equine musculoskeletal system with special reference to osteochondrosis. Equine Veterinary Journal, Supplement 31, 112–119. https://doi.org/10.1111/j.2042-3306.1999.tb05323.x
  • Firth, E.C. (2006). The response of bone, articular cartilage and tendon to exercise in the horse. Journal of Anatomy, 208(4), 513–526. https://doi.org/10.1111/j.1469-7580.2006.00547.x
  • Rogers, C.W. & Dittmer, K.E. (2019). Does Juvenile Play Programme the Equine Musculoskeletal System? Animals, 9(9), 646. https://doi.org/10.3390/ani9090646Van Mol, B., Oosterlinck, M., Janssens, S., Buys, N. & Pille, F. (2024). Environmental factors of equine osteochondrosis and fetlock osteochondral fragments: A scoping review – Part 1. The Veterinary Journal, 308, 106249. https://doi.org/10.1016/j.tvjl.2024.106249

 

Bij het schrijven van mijn artikelen gebruik ik AI als hulpmiddel om informatie en onderzoeken te vinden,
onderwerpen verder uit te diepen en teksten aan te scherpen. De ideeën, vragen en uiteindelijke keuzes zijn van mijzelf. 
En reken maar dat daar nog steeds een bak met werk in gaat zitten 😊.

 

Reactie plaatsen

Reacties

Er zijn geen reacties geplaatst.